Προς μια διαπολιστισμική multimedia παράσταση

music

Οι όροι Multimedia καθώς και Multimedia παράσταση, χρησιμοποιούνται αρκετά συχνά στη σημερινή εποχή. Σε περιοδικά τέχνης υπάρχουν ειδικές στήλες που αναφέρονται σε παραστάσεις με πολυμέσα (όπως πολύ συχνά μεταφράζονται στα ελληνικά τα Multimedia) ενώ σε πολλές πόλεις του κόσμου, καθημερινά λαμβάνουν χώρα δρώμενα με πολυμέσα. Εύλογα έχει δημιουργηθεί σε μέρος της διεθνούς καλλιτεχνικής κοινότητας η εντύπωση πως τα πολυμέσα είναι η κυρίαρχη και πλέον καινοτόμος μορφή τέχνης του 21ου αιώνα.

Παράλληλα, η έννοια της διαπολιτισμικότητας, καταλαμβάνει ιδιάζουσα θέση ανάμεσα στα ερεθίσματα και στους στόχους των καλλιτεχνών-δημιουργών κάτι που επιτείνεται στη σύγχρονη εποχή που χαρακτηρίζεται από την έννοια της παγκοσμιοποίησης.

Ο συνδυασμός των δύο αυτών εννοιών καθώς και η δημιουργία μίας διαπολιτισμικής Multimedia παράστασης απαιτούν την αποσαφήνιση των όρων και την κατανόηση της προοπτικής που προσφέρουν οι νέες τεχνολογίες στον καλλιτέχνη – δημιουργό.

Γενικά ως multimedia ορίζουμε τα μέσα που χρησιμοποιούν ποικιλία μορφών και δομών περιεχομένου. O όρος χρησιμοποιείται σε αντιδιαστολή προς τα παραδοσιακά μέσα έντυπης ή γενικότερα απτής μορφής και περιλαμβάνει ένα συνδυασμό κειμένου, στατικής εικόνας, video, animation και διαδραστικές μορφές περιεχομένου στις οποίες η πρόσβαση επιτυγχάνεται συνήθως μέσω ηλεκτρονικών συσκευών διαχείρισης και επεξεργασίας πληροφοριών. (Ηλεκτρονικοί υπολογιστές, ψηφιακοί αισθητήρες κ.α)

Τα πολυμέσα διακρίνονται από τα μεικτά μέσα των εικαστικών τεχνών, συνήθως από την προσθήκη μορφών που εκτείνονται στο χρόνο όπως ο ήχος και η ζωντανή εικόνα. Συνδυάζουν δηλαδή μορφές περιεχομένου που διαφοροποιούνται στο χρόνο και στο χώρο και αναδημιουργούν την πληροφορία. Επίσης είναι πολύ σημαντικό να τα διαχωρίσουμε σε γραμμικά και μη-γραμμικά.  Συγκεκριμένα, τα γραμμικά πολυμέσα δεν προϋποθέτουν κάποιο είδος πλοήγησης από το χρήστη-θεατή-ακροατή σε αντίθεση με τα μη γραμμικά τα οποία προϋποθέτουν ένα σημαντικό βαθμό διάδρασης ανάμεσα στο χρήστη-θεατή-ακροατή  και στο περιεχόμενο ή γενικότερα ανάμεσα στον πομπό και στο δέκτη. Αυτή η διάδραση διαφοροποιεί  την τελική μορφή στο χώρο και στο χρόνο από δέκτη σε δέκτη και μετατρέπει το δέκτη σε πομπό και αντίστροφα.  Με την πρόοδο της απτικής τεχνολογίας και της ρομποτικής, πλέον είναι εφικτή η διάδραση του περιεχομένου με όλες τις αισθήσεις του χρήστη και όχι μόνο της όρασης και της ακοής. Ο σχεδιασμός τρισδιάστατων συστημάτων εικονικής πραγματικότητας έχει επιτρέψει την αφή μη υπαρκτών (εικονικών αντικειμένων) καθώς και την ψευδαίσθηση οσμής και γεύσης. Ήδη κάποιες από αυτές τις δυνατότητες τις χρησιμοποιούν εταιρείες ανάπτυξης λογισμικού ψυχαγωγίας ενώ στο πανεπιστήμιο του Τόκιο επεξεργάζονται τη διάδραση ανάμεσα στον άνθρωπο και σε προβολές ολογραμμάτων με τη δυνατότητα αφής αυτών σαν να ήταν αντικείμενα με φυσική υπόσταση.

Αντίστοιχα οι καλλιτέχνες που έχουν ως αντικείμενο τα multimedia έχουν σκοπό τη μεγαλύτερη δυνατή διάδραση των τεχνών και του έργου με το δέκτη. Όπως προαναφέρθηκε είναι σημαντικό να διαχωριστούν τα πολυμέσα από τα μεικτά μέσα των εικαστικών τεχνών. Ένας πίνακας που συνδυάζει λάδι, κάρβουνο, κιμωλία και κολάζ παραδείγματος χάρη δε μπορεί να θεωρηθεί multimedia έργο καθώς αυτό προϋποθέτει ευρύτερο πεδίο εφαρμογής συνδυάζοντας εικαστικές και παραστατικές τέχνες, ενώ το πλέον σημαντικό στοιχείο εκτός της διάδρασης, είναι η εξέλιξη του στο χρόνο. Με αυτή την έννοια παρόλο που η χρήση νέων τεχνολογιών είναι πολύ συχνή δεν είναι και απαραίτητη για να θεωρηθεί ένα έργο τέχνης multimedia.

Κάτι που πρέπει να επισημανθεί είναι ότι σε μία multimedia παράσταση τα ξεχωριστά συστατικά που τη συνθέτουν παύουν να έχουν ξεχωριστή υπόσταση και σχηματίζουν το ενιαίο και αδιαίρετο έργο Τέχνης.

H ύπαρξη multimedia έργων τέχνης και παραστάσεων ανάγεται στον άνθρωπο του Cro magnon 15.000 π.χ στα σπήλαια του  Lascaux στη νότια Γαλλία. Ανάμεσα σε προϊστορικές σαμανιστικές σπηλαιογραφίες,  οι τελετές λάμβαναν χώρα σε ένα περιβάλλον μυσταγωγίας όπου συνυπήρχαν η ζωγραφική – εικαστικές τέχνες, η ηχητική οργάνωση (το τραγούδι) μέσα στο ηχητικό τοπίο των σπηλαίων με τις έντονες αντηχήσεις και τη σχεδόν κατανυκτική ατμόσφαιρα, δημιουργώντας ένα πρώιμο είδος χωροθετημένου performance σχεδιασμένου για τις συγκεκριμένες ιδιότητες του χώρου τέλεσης.

Στην αρχαία ελληνική τραγωδία συναντάμε επίσης πολλά από τα στοιχεία με τα οποία ορίσαμε τη Multimedia παράσταση. Το θεατρικό κείμενο, η υποκριτική, ο χορός, η μουσική (η οποία διαδραμάτιζε πολύ σημαντικό ρόλο στο συνολικό έργο τέχνης) και οι εικαστικές τέχνες (σχεδιασμός των μασκών) δημιουργούσαν ένα αδιαίρετο έργο τέχνης. Επίσης γίνονταν  χρήση των  τεχνολογιών της εποχής όπως για παράδειγμα το εκκύκλημα, ο από μηχανής θεός κ.α  

Στην Ιαπωνία κατά το 14ο αιώνα μ.χ εμφανίζεται το θέατρο Noh ένα είδος μουσικού χοροδράματος στο οποίο μία ποικιλία στοιχείων ενώνονται σε ένα ενιαίο έργο τέχνης που διαπνέεται από τις γενικές αισθητικές γραμμές της γιαπωνέζικης κουλτούρας.

Στο 19ο αιώνα παρουσιάστηκε μία από τις σημαντικότερες μορφές για την εξέλιξη της multimedia Τέχνης ο  Richard Wagner ο οποίος εισήγαγε και την έννοια του ολικού έργου τέχνης στο βιβλίο του Όπερα και Δράμα. (Gesamtkunstwerk) Ο Wagner εισήγαγε επίσης και μία σειρά από καινοτομίες για την εποχή του. Επινόησε μία καλλιτεχνική γλώσσα η οποία ενσωματώνει μορφές και μέσα ποικίλλων τεχνών σε ένα αδιαίρετο έργο  ενώ εστίασε την προσοχή του και στη μυσταγωγία και την κατανυκτική ατμόσφαιρα για το θεατή, αφενός με την αμφιθεατρική διάταξη των θέσεων των θεατών, το χαμηλό φωτισμό στην πλατεία του θεάτρου και αφετέρου με την ακουστική μελέτη και τον επανασχεδιασμό των θεάτρων με σκοπό μεγαλύτερη αντήχηση.

Σύμφωνα με τα παραπάνω είναι εμφανής η διεπιστημονική και διακαλλιτεχνική υπόσταση των πολυμέσων. Ο συνδυασμός ετερόκλητων στοιχείων και ποικίλλων μορφών Τέχνης και περιεχομένου έχει απασχολήσει καλλιτέχνες και επιστήμονες τόσο σε διαφορετικές ιστορικές εποχές όσο και σε απομακρυσμένους πολιτισμούς  ανάμεσά τους. Η επικοινωνία είναι πρωταρχικός στόχος της επιστήμης και της Τέχνης, και η διεπιστημονικότητα και η διακαλλιτεχνικότητα αποτελούν μέσο προσέγγισης αυτού του στόχου.

Μέχρι στιγμής ορίσαμε και εξετάσαμε τα πολυμέσα, την εξέλιξη τους στο χρόνο καθώς και τα στοιχεία που συνθέτουν μία multimedia παράσταση. Η άλλη έννοια που εξετάζουμε είναι η διαπολιτισμικότητα στο χώρο της τέχνης, η οποία διακρίνεται αφενός στη διάδραση καλλιτεχνών και έργων ανάμεσα σε διαφορετικές χώρες, κοινωνίες ή εθνότητες (cross culturalism) και αφετέρου στη διάδραση διαφορετικών κοινωνικών ομάδων στην ίδια όμως κοινωνία (inter culturalism).

Ουσιαστικά η πρώτη έννοια της διαπολιτισμικότητας (cross culturalism) απαντάται σε αρχαίες κοινωνίες οι οποίες ανέπτυξαν εμπόριο και συναλλαγές με άλλες κοινωνίες. Χαρακτηριστικό είναι ότι κοινωνίες που ανέπτυξαν τη ναυτιλία τους,  εξελίχθηκαν παράλληλα και πολιτισμικά, καθώς ερχόντουσαν σε επαφή με ήθη, έθιμα και παραδόσεις άλλων κοινωνιών. Σύμφωνα άλλωστε και με το συγγραφέα Wilson Harris “η πολιτισμική ετερογένεια είναι παράγοντας ώθησης στην εξέλιξη της φαντασίας”

Η δεύτερη ερμηνεία της διαπολιτισμικότητας (inter culturalism) αφορά στη διάδραση πολιτισμικών στοιχείων διαφορετικών ομάδων στην ίδια όμως κοινωνία. Ουσιαστικά εξετάζει το ρεύμα που δημιουργείται ανάμεσα σε υποσύνολα-υποκουλτούρες της ίδιας κοινωνίας-ομάδας. Παρόλο που αυτή η έννοια είναι αρκετά πιο πρόσφατη, θα μπορούσε να ειπωθεί πως σε μεγάλα αστικά κέντρα – μητροπόλεις που υπήρχε μεγαλύτερη πληθυσμιακή ετερογένεια  η πολιτισμική παραγωγή και η καλλιτεχνική δημιουργία επηρεάστηκε σε σημαντικό βαθμό.

Στη σύγχρονη εποχή που η έννοια της παγκοσμιοποίησης είναι κυρίαρχη,  η διαπολιτισμικότητα αποτελεί έναν από τους πλέον σημαντικούς γενεσιουργούς παράγοντες τέχνης. Η διάδραση ετερόκλητων πολιτισμικών στοιχείων είναι έντονη τόσο ανάμεσα σε υποσύνολα της ίδιας κοινωνίας (inter culturalism) όσο και ανάμεσα σε διαφορετικές κοινωνίες (cross culturalism).  Η κοινωνική και πληθυσμιακή κινητικότητα είναι έντονη σε εύρος και σε ταχύτητα, ενώ όλες αυτές οι παράμετροι επιταχύνονται από την τεχνολογική πρόοδο. Το διαδίκτυο και μόνο ευνοεί τη διακίνηση ιδεών και την αλληλεπίδραση διαφορετικών πολιτισμών, ενώ παράλληλα και η φυσική μετακίνηση είναι ευκολότερη, γεγονός που καθιστά ευνοϊκότερη τη διάδοση νέων έργων και διαφορετικών ρευμάτων.

Στην Τέχνη, η διαπολιτισμικότητα με τη διακαλλιτεχνικότητα συμπλέουν σαν έννοιες. Όπως προαναφέρθηκε, κοινωνίες που είχαν πρόσβαση σε άλλους πολιτισμούς, εξελίχθηκαν γοργότερα, ενώ επίσης η διάδραση των τεχνών είναι γενεσιουργός αιτία νέων ρευμάτων. Παραδείγματα μουσικών ρευμάτων που επηρεάστηκαν από εικαστικές τέχνες για να δημιουργήσουν κάτι νέο είναι πάρα πολλά όπως ο ιμπρεσιονισμός, ο  μινιμαλισμός πιο πρόσφατα κ.α. Αυτή ακριβώς η έμφυτη ιδιότητα της Τέχνης, να συνθέτει ετερόκλητα στοιχεία σε κάτι καινούριο και ενιαίο, είναι απαραίτητη στη σύγχρονη εποχή ούτως ώστε η παγκοσμιοποίηση να μην αλλοτριώσει τις διαφορετικές κουλτούρες, αλλά να αποτελέσει πυρήνα δημιουργίας και πολιτισμικής εξέλιξης.

Ο συνδυασμός εικαστικών και παραστατικών τεχνών, η χρήση των νέων τεχνολογιών τόσο σε επίπεδο δημιουργίας, όσο και σε επίπεδο διάδοσης μπορούν να ξεπεράσουν το γλωσσικό εμπόδιο που υπάρχει στις τέχνες που βασίζονται αποκλειστικά στο λόγο (χωρίς αυτό να αναιρεί τη σημασία της γλώσσας κάθε λαού και να υποτιμά την ανάγκη να διατηρηθούν ανέπαφα στοιχεία πολιτισμικής παράδοσης). Σε αυτή την κατεύθυνση οι διαφορετικές τέχνες χρησιμοποιούνται ως διαφορετικά υλικά ενός αδιαίρετου οικοδομήματος, το οποίο διαπνέεται από ένα  ενιαίο concept που ενώνει και γεφυρώνει τις τέχνες και οδηγεί στην Τέχνη. Δημιουργείται μία μετάβαση σε μία διεθνική γλώσσα η οποία θα αποτελέσει ένα κώδικα συνεργασίας επιστημόνων, καλλιτεχνών και ακαδημαϊκών από διαφορετικά έθνη προς το ολικό έργο Τέχνης που ονειρευόταν ο Wagner, προς μία διαπολιτισμική multimedia παράσταση.

Βασίλης Σταμάτης, μουσικός

 

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

 

Collins, Nicolas (2008) Why Live? Performance in the Age of Digital Reproduction, Leonardo Music Journal, Volume 18, 2008, pp. 7-8

Deaville, James (2009) Music, Sound and Multimedia: From the Live to the Virtual, Music, Sound, and the Moving Image, Volume 3, Issue 1, Spring 2009, pp. 127-135

 

Graham, B. (2003) Directions In Art: Digital Media, Great Britain: Heinemann

McLean, Barton  (21010),  Experimental Media and Performing Arts Center: Coming of Age, Computer Music Journal, Volume 34, Number 2, Summer 2010,pp. 84-90 (Review)

Packer, R. & Jordon, K. (2000) Multimedia: From Wagner to Virtual Reality, New York: Norton,

Rush, M. (1999) New Media in Late 20th-Century Art, New York: Thames & Hudson,

Saltz, David Z., Live Media: Interactive Technology and Theatre, Theatre Topics, Volume 11, Number 2, September 2001, pp. 107-130

Vandenabeele, Bart.(2004) “New” Media, Art, and Intercultural Communication, The Journal of Aesthetic Education, Volume 38, Number 4, Winter 2004, pp. 1-9

 

Online Sources:

Jarvis, J.D. (2002). Towards a Digital Aestheticâ?Museum of Computer Art [online] available: http://moca.virtual.museum/editorial/jdaesthetic.htm [2004, August, 10].

Packer, R.(2000) “From Wagner to Virtual Reality”ArtMuseum.Net [Online] Available: http://www.artmuseum.net/w2vr/timeline/timeline.html,[2004, September,8].

Seligmann, D. (1999) “Artful Media – Celebrating Art and Technology”Artful Media, [Online], Jan-March, pp. 11. Available: http://www.zakros.com/bios/ReadingA.pdf [2004, August, 6].