Παναγιώτης Σακελλαρόπουλος – Ένας παιδοψυχίατρος με ψυχή

kidlab.gr_000177

Ο κ. Παναγιώτης Σακελλαρόπουλος είναι από τους ανθρώπους που προτιμούν τη δράση από τη θεωρία, κάτι που αποδεικνύει άλλωστε το σύνολο του έργου του, ένα έργο που πήρε σάρκα και οστά και στο πιο παραμελημμένο κομμάτι της Ελλάδος, την επαρχία. Δημιουργώντας Κινητές μονάδες με στόχο την έγκαιρη παρέμβαση στην πρωτοβάθμια περίθαλψη, επαλήθευσε με πράξη πως οι αποστάσεις μπορούν να είναι ακόμη και μηδενικές όταν υπάρχει πάθος, ήθος και επαγγελματική συνείδηση. Παιδοψυχίατρος, ψυχίατρος, δάσκαλος, ανταποκρίνεται σε όλους τους ρόλους με την όρεξη και διάθεση που συνήθως βλέπει κανείς σε επιστήμονες που μόλις εχτές ξεκίνησαν την πραγματοποίηση των ονείρων τους. Είχα ακούσει πριν είκοσι περίπου χρόνια, νεαρούς ειδικευόμενους να μιλούν για αυτόν με θαυμασμό που πλησίαζε το δέος και στη διάρκεια της συνέντευξης που ακολουθεί διαπίστωσα πως δεν είχαν άδικο. Ο κύριος Παναγιώτης Σακελλαρόπουλος, στις επόμενες σελίδες είναι δικός σας.

Να ξεκινήσουμε κάνοντας μια μικρή αναδρομή στο παρελθόν και στη δράση σας.

Εκείνο που με ενδιέφερε από παλιά, από την αρχή της δεκαετίας του ΄60, ήταν η ψυχιατρική μεταρρύθμιση, κάτι που η Ευρώπη είχε ήδη κατακτήσει αρκετά χρόνια πριν. Ασχολήθηκα άμεσα λοιπόν με αυτό παίρνοντας τη διεύθυνση του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Νταού Πεντέλης, ξέροντας και τότε αλλά και τώρα πως τα πράγματα είναι δύσκολα. Παλαιότερα πίστευα ότι θα μπορούσα να διορθώσω την κατάσταση και στην Ελλάδα και στα μισά τουλάχιστον Βαλκάνια! (γέλια)

Μεγάλη αισιοδοξία κ. Σακελλαρόπουλε.

Τελικά έγιναν κάποιες δομές, αυτά τα 40 χρόνια. Όμως στο Νταού Πεντέλης η παρέμβαση του κράτους ήταν μεγάλη και μετά από 2 χρόνια υπέβαλα παραίτηση. Στη συνέχει ίδρυσα το παιδοψυχιατρικό ίδρυμα «Θεοτόκος», στον Πύργο Βασιλίσσης, στην Αθήνα και αργότερα πήγα στο Πανεπιστήμιο με τον Δημήτρη Κουρέτα. Η προσωπική μου σταδιοδρομία παράλληλα προχωρούσα με την παιδοψυχιατρική, την ψυχιατρική ενηλίκων και την ψυχανάλυση. Όταν ήρθε η δικτατορία υπέβαλα την παραίτηση μου. Τότε ο Παπαδόπουλος είχε ζητήσει από όλους τους πανεπιστημιακούς να υπογράψουν υπέρ της «επανάστασης» και ήμουν ανάμεσα σε αυτούς που δεν το έκαναν, αποφασίζοντας να συνεχίσω ιδιωτικά με ιατρείο και οργάνωση σεμιναρίων. Μετά τη μεταπολίτευση και αργότερα στις αρχές του ΄80, με την έγκριση του τότε Υπουργού Σ. Δοξιάδη, ιδρύθηκε, η κινητή Ψυχιατρική Μονάδα της Φωκίδας που λειτούργησε πιλοτικά, αρχικά με 8 θεραπευτές, για να δούμε κατά πόσο θα μπορούσε να συνεχίσει και στο μέλλον μια τέτοια υπηρεσία και σε άλλους νομούς. Ένας από τους λόγους που επιλέξαμε τη Φωκίδα ήταν γιατί ήταν τόπος καταγωγής της μητέρας μου, οι κάτοικοι γνώριζαν και εκτιμούσαν την οικογένεια μου. Όπως ξέρετε, ο αγροτικός κόσμος έχει μια καχυποψία. Επιδοτήθηκε λοιπόν η Κινητή Μονάδα της Φωκίδας για 18 μήνες ώστε να δούμε αν θα εφαρμοζόταν μετά πανελλαδικά, μια κι από την αρχή φαινόταν πως, συν τοις άλλης, θα ήταν και μια πολύ οικονομική λύση. Εκτός βέβαια από οικονομικά συμφέρουσα, η λειτουργία της κινητής μονάδας είναι και επιστημονικά ορθότερη, διότι θεραπεύεις το νεαρό σχιζοφρενή, δουλεύοντας στο περιβάλλον του και σε ότι αφορά τα παιδιά εργάζεσαι σε συνεργασία με το δάσκαλο και τους γονείς. Βέβαια, προϋπόθεση ήταν να δεχτούν οι γονείς μια συμβουλευτική, ώστε να βοηθηθούν πρώτα οι ίδιοι και με τη σειρά τους να βοηθήσουν το παιδί τους. Επίσης, δεν υπήρξε ποτέ στη Κινητή Μονάδα βία, γεγονός πολύ σημαντικό αν σκεφτείτε ότι σήμερα στην Ελλάδα γίνονται κάθε μέρα, το λιγότερο, 50 βίαιοι εγκλεισμοί.

Τόσοι πολλοί;

Φοβερό πράγμα. Η πλειονότητα των ψυχικά ασθενών στην Ευρώπη δε είναι έγκλειστοι, είναι έξω, μπαίνουν σε νοσοκομείο μόνο στην οξεία φάση, αν εμφανιστεί. Αν μάλιστα υπάρχει και η συνέχεια στη φροντίδα (follow-up) ίσως να μην υπάρξει καμιά υποτροπή. Φανταστείτε ότι στην Ευρώπη, το κάθε κράτος έκανε την ψυχιατρική μεταρρύθμιση μέσα σε 1 – 1,5 χρόνο. Στην Ελλάδα αν εξαιρέσουμε μερικά κέντρα στη Θεσσαλονίκη, την Αθήνα, τη Ροδόπη, τον Έβρο, τη Φθιώτιδα και τη Φωκίδα δεν έχουμε καθόλου σύγχρονη ψυχιατρική στους υπόλοιπους νομούς. Και έχουν περάσει 26 χρόνια από το 1981, που θεωρούμε ότι ξεκίνησε στην Ελλάδα η ψυχιατρική μεταρρύθμιση.

Οι κινητές μονάδες συνδυάζουν την αποτελεσματικότητα και το χαμηλό κόστος, άρα έχουν κάθε λόγο ύπαρξης. Το 1983 δημιουργήθηκε μια επιτροπή από την Ευρωπαϊκή ένωση με τη συμμετοχή Ελλήνων επιστημόνων προκειμένου να εκπονηθεί ένα σχέδιο για την εφαρμογή της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στην Ελλάδα. Δουλέψαμε επί μήνες για την εκπόνηση του σχεδίου, το οποίο ο Γ. Γεννηματας μετέτρεψε σε πενταετές πρόγραμμα του Υπουργείου Υγείας.  Το σχέδιο αυτό, βασική αρχή του οποίου ήταν η άσκηση της πρωτοβάθμιας περίθαλψης, δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Η πρωτοβάθμια περίθαλψη είναι  ιδιαίτερα αναγκαία στην ψυχιατρική, περισσότερο από τις άλλες ιατρικές ειδικότητες, αν και οι συγκρίσεις αυτές δεν βοηθούν.

Στη συνέχεια άρχισε στην Ελλάδα η ιστορία της αποασυλοποίησης. Ξεκινήσαμε δηλαδή ανάποδα, από την τριτοβάθμια περίθαλψη, κυρίως για λόγους εντυπωσιασμού. Δεν ακολουθήσαμε το ορθολογιστικό πλάνο, που, όπως σας έλεγα, έγινε σε όλη την Ευρώπη. Η έγκαιρη παρέμβαση στις ψυχώσεις με τις πρώτες ενδείξεις (παραλήρημα, ψευδαισθήσεις) που έχει ως στόχο την πρόληψη κι η ανάπτυξη μιας συνέχειας της φροντίδας στα ψυχωσικά άτομα, είναι κάτι που εφαρμόστηκε στις κινητές μονάδες. Για παράδειγμα στην Αλεξανδρούπολη, στην Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική κλινική, δουλέψαμε με open door system, δηλαδή ποτέ δε δέθηκε άνθρωπος και ταυτόχρονα δόθηκε μεγάλη βαρύτητα στην αγωγή κοινότητας. Με τον όρο «αγωγή κοινότητας» εννοώ την αλλαγή στάσης του πληθυσμού απέναντι στην ψυχική νόσο και τον ψυχικά ασθενή. Ενημερώσαμε τον κόσμο πως ο ψυχικά ασθενής, έστω και με δια βίου θεραπεία, έστω και με έκπτωση κάποιων λειτουργιών, μπορεί να ζήσει μέσα στην κοινότητα ως μέλος της. Παρόλα αυτά δεν προχωρήσαμε καν στη τομεοποίηση.

Που «κολλήσαμε» ακριβώς;

Έχω την εντύπωση πως ήταν λόγοι προβολής, εντυπώσεων και συμφέροντα. Οι ιδιωτικές ψυχιατρικές κλινικές είναι παντοδύναμες και ας μην ξεχνάμε την απουσία θέλησης για ψυχιατρική μεταρρύθμιση από την πολιτεία. Δεν προωθήθηκε λοιπόν, ούτε από τις κυβερνήσεις αλλά ούτε από το δικό μας χώρο, τον ψυχιατρικό, ένα σχέδιο μεταρρύθμισης, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει αυτή τη στιγμή παρά μια περιορισμένη επιδότηση των ελάχιστων Κινητών Μονάδων.

Ίσως όμως θα θέλατε να σας εξηγήσω τον τρόπο δουλειάς στις Κινητές Μονάδες. Ας πάρουμε το κομμάτι των ενηλίκων. Αν κάποιος επισημάνει έγκαιρα το πρόβλημα, δηλαδή μια ψυχική διαταραχή, θα παροτρύνει τον ενδιαφερόμενο και εμάς να έρθουμε σε επαφή. Θα επιχειρήσουμε μια, όσο το δυνατόν, εγκυρότερη παρέμβαση, άμεσα, ακόμη και την ίδια μέρα. Θα προσπαθήσουμε να καθυσηχάσουμε τον ασθενή, λέγοντας του πως δεν πρόκειται να μπει στο ψυχιατρείο με τη βία. Αρκεί να συνεργαστούμε, να παίρνει τα φάρμακα του κι έτσι θα μπορέσει να μείνει στο σπίτι. Με αυτόν τον τρόπο κερδίζουμε αφενός την εμπιστοσύνη του και αφετέρου τη μη ενοχή των γονέων, διότι εκείνοι είναι, που όντας σε απόγνωση, αποφασίζουν για τον εγκλεισμό. Η οικογένεια χρειάζεται πάντα ψυχολογική βοήθεια. Αν στηριχτούν, τελικά δε θα χρειαστεί ποτέ να καταφύγουν σε μια εισαγγελική εντολή. Στην Ευρώπη που τα κέντρα Ψυχικής Υγείας είναι πολυάριθμα, 9 στους 10 ψυχωσικούς είναι μέσα στη κοινότητα με μια συνεχή βέβαια φροντίδα.

Για να καταλάβω καλύτερα, δίνεται μια φαρμακευτική αγωγή και παράλληλα γίνονται κάποιες συνεδρίες;

Βέβαια στην οξεία φάση μπορεί να βλέπουμε τον άρρωστο και κάθε μέρα στο σπίτι του και να κάνουμε και νυχτερινή βάρδια κοντά του. Υπάρχει συνεχής παρακολούθηση κατόπιν, πάντα με την αποδοχή και τη συνεργασία του. Μην ξεχνάτε κι αυτό που τόνισα πιο πάνω. Πόσο σημαντική είναι κι η αγωγή κοινότητας που είναι απαραίτητη για να εξαφανιστεί το στίγμα και ο πάσχων να ζητήσει έγκαιρα βοήθεια. Τώρα που συζητάμε να σας πω και μια ιστορία που θυμήθηκα σχετικά με έναν βοσκό με ψύχωση. Βρισκόταν σε ένα χωριό περίπου 10χλμ από την Ιτέα, όταν με φώναξαν να παραίμβω. Ήταν καχύποπτος κι αρνητικός και σύμφωνα με το ιστορικό του όταν βρισκόταν σε κρίση, τον πήγαιναν στο νοσοκομείο, του έκανα μια σειρά από ηλεκτροσόκ και μετά επέστρεφε πίσω. Του μίλησα, κι η πρώτη του εκδήλωση ήταν να μου προσφέρει γάλα και γιαούρτι και μετά μου λέει: «πάμε τώρα στη πλατεία να σε κεράσω;». δηλαδή αντί να κρυφτεί, επηρεασμένος από την προκατάληψη, με πήγε στη πλατεία να με δείξει.

Πήγατε;

Ασφαλώς και πήγα. Εξάλλου όταν έχεις συνεργασία με το δήμαρχο, τον εισαγγελέα, τις αρχές και τον άρρωστο κυρίως, όλα είναι πιο εύκολα. Το κοινωνικό κομμάτι με το οποίο στην επαρχία η συνεργασία ήταν καλύτερη, ήταν οι αστυνομικοί.

Να σας ρωτήσω, η παρέμβαση γινόταν μόνο σε ψυχωσικούς ασθενείς ή και σε καταθλιπτικούς ή πιο ελαφρά πάσχοντας;

Σε όλη τη γκάμα, σε κάθε άτομο που έχει την ανάγκη μας. Μιλάω περισσότερο για τους σχιζοφρενείς γιατί εκεί ο πόνος είναι αβάστακτος. Ούτε στον εχθρό μας δεν ευχόμαστε το ψυχωσικό άγχος, ο ασθενής με τέτοιου είδους άγχος υποφέρει πάρα πολύ. Οι σχιζοφρενείς είναι εκείνοι που είναι περισσότερο επικίνδυνοι τόσο για τον εαυτό τους όσο και για τους άλλους και χρειάζονται την έγκαιρη παρέμβαση. Όλες οι ανθρωποκτονίες από σχιζοφρενείς έγιναν γιατί ήταν παραμελημένοι θαρεπευτικά. Κι όμως με μια σταθερή ψυχοθεραπευτική σχέση και σταθερή φαρμακευτική αγωγή, δε θα υπάρξουν υποτροπές και τα άλλα προβλήματα μπορούν να αντιμετωπιστούν παράλληλα.

Ποια είναι η γνώμη σας για την σημασία των φαρμάκων;

Τα φάρμακα είναι πολύ σημαντικά κι η χρήση τους επιβάλλεται σε πολλές περιπτώσεις αλλά δεν είναι πανάκεια. Στη σχιζοφρένεια, τη μανία, τη σοβαρή κατάθλιψη είναι αναγκαία. Εκείνο που πρέπει να κάνει ο ψυχίατρος είναι να τα συνδυάσει με ψυχολογική βοήθεια και να κρατήσει πάντα χαμηλά τις δόσεις των φαρμάκων.

Ο ψυχίατρος και ο ψυχολόγος εφαρμόζοντας το πρώτο συνθετικό του τίτλου, πρέπει να βοηθήσει ψυχολογικά τον άρρωστο. Η ψυχοθεραπεία να είναι αναπόσπαστο κομμάτι της θεραπείας. Στις περισσότερες ψυχοπαθολογικές καταστάσεις η μακρόπνοη ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία είναι η αποδοτικότερη θεραπευτική αντιμετώπιση. Απαιτεί όμως χρόνο. Αλλά και στις περιπτώσεις χωρίς ψυχολογική βοήθεια δεν εμφανίζει ο άρρωστος συνεχώς υποτροπές και δε γίνεται χρόνια η νόσος; Ο πάσχων που αντιμετωπίζεται μόνο μα φάρμακα δεν αναπηροπιοιείται συνεχώς;

Νομίζω ότι το φάρμακο έφερε μια επανάσταση όπως τη δεκαετία του ΄50 και μετά. Ποτέ όμως μόνο του. Πάντοτε με ψυχολογική στήριξη και της οικογένειας και του πάσχοντας. Οι ψυχολογικοί συντελεστές είναι απαραίτητοι στις περισσότερες νευρώσεις, η ψυχοθεραπεία αποδίδει περισσότερο από τα φάρμακα, είτε είναι βραχεία είτε είναι μακρόπνοη. Υπάρχουν διάφορες μορφές ψυχοθεραπείας. Εμείς εργαζόμαστε ψυχοθεραπευτικά με ένα ψυχαναλυτικό πρίσμα. Δηλαδή ο ανθρώπινος πόνος, τα συμπτώματα, η συμπεριφορά γενικότερα, η στάση των συγγενών και της κοινωνικής ομάδας να παρατηρούνται και να αντιμετωπίζονται μετά την αναζήτηση των βαθύτερων αιτιών και των ασυνείδητων ενδοψυχικών συγκρούσεων.

Νομίζεται ότι η απειρία ενός ψυχιάτρου μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τον ασθενή;

Αν είναι άτομο με υπευθυνότητα και στοργή απέναντι στον άρρωστο δεν υπάρχει περίπτωση να τον βλάψει. Εάν κινηθεί με συμφεροντολογικούς μηχανισμούς τότε όλα είναι πιθανά. Αν όμως υπάρχει ενδιαφέρον και σεβασμός για τον ασθενή ακόμη κι η απειρία δεν είναι κάτι υποχρεωτικά αρνητικό. Άλλωστε το πρέπων είναι ο νέος ψυχίατρος να βρίσκεται πάντα κάτω από την εποπτεία ενός πιο έμπειρου, όπως για κάθε επάγγελμα. Ο ρόλος της εποπτείας είναι τεράστιος και φυσικά δεν είναι ελεγκτικός, είναι ενισχυτικός. Δηλαδή πρόκειται για στήριξη και διόρθωση πορείας, με όλο το σεβασμό που οφείλει να έχει ο εποπτεύων προς το νεαρό ειδικευόμενο ψυχίατρο ή ψυχολόγο.

Όλγα Παπαδοπούλου